Pages Navigation Menu

Wat onze Westerse cultuur van waarde acht: de ideeën (1)

ander-perspectiefWij westerlingen observeren en beoordelen de wereld om ons heen door een christelijk romantische bril. Onze culturele basiswaarden zijn gevormd door 20 eeuwen Christendom en door de romantische beweging van het eind van de 18e eeuw. Filosofisch zijn we kinderen van de verlichtingsfilosofen, vooral van Immanuel Kant: Durf zelf te denken. Politiek zijn we gevormd door de idealen van Franse Revolutie : Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap. Maar ook door de Amerikaanse Revolutie: de onvervreemdbare “rechten van de mens.” Ons economisch markt- en nuttigheidsdenken steunt op Adam Smith, Jeremy Bentham en John Stuart Mill.  Ons liefdesleven met het beeld van die ene ware partner is puur romantisch naar de gedichten van Keats. Kortom we zijn kinderen van onze voorvaderen. Door hun bril stellen we vast wat goed en slecht is in de wereld en voelen ons daarin superieur aan andere culturen.

Jonathan Haidt, een befaamde Amerikaanse sociaal psycholoog, stelde vast hoe culturen te vertalen zijn in waarden, denkbeelden die we maatschappelijk delen en welke de basis vormen voor ons maatschappelijk handelen. Hij komt tot 6 basisbeginselen.

  • Zorg voor de ander. Empathie. Typisch Christelijk: heb uw naaste lief, help de ander, zorg dat de ander niets kwaads overkomt. Het beeld van de barmhartige Samaritaan. Het bijbelse: Neem de vreemdeling op in uw huis, het zou de teruggekeerde Messias kunnen zijn. Bestrijd dus het kwaad van de machtigen en de gewelddadigen.
  • Vrijheid om het eigen leven te leven naar eigen overtuiging. De mens met de zijnen moet zelf in vrijheid vorm kunnen geven aan ‘the pursuit of happiness’, evenwel zonder de ander in zijn of haar vrijheid te belemmeren. Onderdrukking is het kwaad.
  • Rechtvaardigheid. Ieder heeft recht op het zijne, op zijn of haar leven, op een waardige behandeling, op een aandeel in de maatschappij. Het kwaad in deze is bedrog en machtsmisbruik. Al in het oude Rome onderwerp van vele wetten.
  • Loyaliteit aan gezin, familie en de groepen waar een mens deel van uitmaakt. De meest duivelse zonde in deze is ‘verraad’.
  • Autoriteit. Gehoorzaamheid aan God of een ander gezag dat we zelf boven ons gesteld hebben. Dat gezag mag niet ondermijnd worden.
  • Heiligheid. Het onaantastbare. Dat wat niet ter discussie mag staan. Traditie. Dat wat we gezamenlijk beleven als het hogere. Ontheiliging van het heilige is letterlijk een doodzonde.

De laatste vier waarden zijn meer traditioneel, die je in de hele geschiedenis en bij alle culturen terugvindt.

Naar mijn mening dient er voor het Westen nog een waarde aan te worden toegevoegd, voortkomend uit onze protestants christelijke historie:

  • Werk. Werken voor ons brood in het zweet van ons aanschijn. Voor jezelf en de jouwen behoren te zorgen. Maatschappelijk nuttig bezig zijn. Want ledigheid is des duivels oorkussen.

Al deze kernwaarden worden in de westerse samenlevingen volgens Haidt verschillend beleefd door groepen van mensen.

De praktische invulling zorgt voor de politieke tegenstellingen tussen conservatieven, liberalen, sociaaldemocraten. Werken, voor jezelf zorgen, weegt voor een conservatief bijvoorbeeld zwaar: de maatschappij behoort niemand financiële bijstand te verlenen, tenzij het echt niet anders kan. En dan nog liever hulp van buren dan van de overheid.

Er zijn ook grote verschillen in hoe zwaar deze waarden wegen tussen culturen. In de moderne westerse liberaal-kapitalistische samenleving wegen de waarden vrijheid (individu), rechtvaardigheid (gelijkheid voor de wet)  en zorg om de ander (mensenrechten) het zwaarst. Deze beginselen vormen de basis waarop we de maatschappelijk organisatie van de Democratische Rechtsstaat creëerden.

Na de val van de Muur, het einde van de Koude Oorlog tussen het vrije Westen en het communistische Oosten, meenden we dat onze visie op hoe een samenleving ingericht dient te zijn, wat van waarde is, wat nagestreefd dient te worden, voortaan ook voor de rest van de wereld zou gaan gelden. Maar nu, 25 jaar later, blijkt de geschiedenis niet ten einde (Fukuyama). Want de wereld werd niet zoals wij, kijkend door onze christelijk romantische bril, haar graag in ons evenbeeld zouden zien.  Zie daarover deel 2

 

-

facebooktwitterlinkedinmail